CPS Banja Luka
Centar za prirodnjažke studije Banja Luka
MISTERIJA STVARANJA
 
 
Naslovna / Zdravlje / Tekstovi
 

SRCE-NAJVAŽNIJA PUMPA

 
 

    Ljudski krvotok sa arterijama,  venama i kapilarima predstavlja osnovni sistem, koji integriše sve ostale dijelove organizma.

Najvažniji dio krvnog sistema koji povezuje 100 triliona ćelija ljudskog bića jeste, bez sumnje, srce.

Sa svoje četiri različite komore kojima pumpa krv bogatu i siromašnu kiseonikom do različitih delova tijela, a da ih ne miješa međusobno, i sa svojim kapcima koji funkcionišu kao sigurnosni zatvarači, dizajn srca zavisi od visoko uređenih ravnoteža.

Naše srce, koje neprestano radi tokom cijelog života određenim ritmom kojeg mi nismo uspostavili, predstavlja jedan nedokučivi sistem.

Otpočevši sa kucanjem u majčinoj utrobi, srce radi bez prestanka tokom cijelog našeg života u ritmu od 70 - 100 otkucaja u minuti. Odmara se samo pola sekunde između svakog otkucaja.

Srce se kontrahuje oko 100 000 puta tokom jednog dana, a dvije i po milijarde puta u toku našeg života. Kada srčani rad pretočimo u količinu krvi koju srce ispumpa u toku života dobijemo 300 miliona litara, što bi ispunilo jedno manje jezero.

 Sve strukture u srcu,  koje imaju izuzetno precizan redoslijed u svom delovanju, specijalno su dizajnirane za svoj rad. U srcu se vodi briga o svakom detalju: krv koja je bogata kiseonikom i ona koja je siromašna kiseonikom ne miješaju se međusobno. Krvni pritisak je precizno regulisan. Obavljaju se sve operacije u procesu ishrane cijelog tijela, a sistemi koji pumpaju krv rade to samo koliko je potrebno. Srce je dizajnirano u skladu sa svim tim. Možemo nabrojati neke od osobina srca: Srce je postavljeno na jedno od najzaštićenijih mjesta u tijelu. Pošto je jedan od najvažnijih organa, specijalno je obezbjeđeno i   veoma  dobro zaštićeno od spoljnih udara.

 Krv bogata kiseonikom i krv siromašna kiseonikom nikada se ne mješaju: U srcu, krv bogata kiseonikom i krv siromašna kiseonikom u stalnom su pokretu. Specijalno tkivo dijeli srce u četiri komore koje imaju različite osobine. Gornji dio uključuje desnu i lijevu srčanu pretkomoru, koje su ispunjene različitim pregradama. One propuštaju krv u komore ispod njih. (Sl.1a)

Zahvaljujući ovoj savršenoj građi krv se nikada ne miješa. Srce reguliše krvni pritisak  tako da ne dolazi do oštećenja organa. Srce ne radi kao jedna pumpa, već kao dvije susjedne pumpe, od kojih svaka ima svoju komoru i pretkomoru.

Ova podjela takođe razdvaja naš krvni sistem na dva dijela. Desna strana srca šalje krv sa relativno nižim pritiskom u pluća, a lijeva strana pumpa krv sa višim pritiskom u cijelo tijelo.

Regulacija pritiska je veoma važna, jer ako bi krv koja se šalje u pluća imala isti pritisak kao krv koja se šalje širom tijela, pluća ne bi mogla da podnesu takav pritisak i raspala bi se.

Ravnoteža u srcu ne dozvoljava da dođe do pojave takvog problema u plućima, zato što je sve savršeno dizajnirano.

Srce obezbjeđuje transport mnogih potrebnih supstanci u organe. Prečišćena krv sa kiseonikom  dolazi iz pluća, prenosi se putem krvne žile aorte i  raznosi se do tkiva, preko mnoštva krvnih žila.

Tokom svog protoka kroz kapilare, krv osim kiseonika raznosi supstance kao što su hormoni, hranljive materije i druge vrste sastojaka potrebnih tkivima. Krvne ćelije – eritrociti, su najvažnije u prenosu kiseonika do svih dijelova tijela. (Sl.2)

Zanimljivo je istaći da su to ćelije koje gube svoje jedro, svoj centralni kompjuter radi prenosa što veće količine kiseonika.

I pored toga, eritrociti žive 120 dana. Stvaraju se u koštanoj srži izuzetnom brzinom. Svake sekunde se stvara 10 miliona potencijalnih ćelija koje će dati zreli i formirani eritrocit.

Pošto eritrocit mora da apsorbuje - upija kiseonik, on mora da posjeduje specifičan oblik, da bi najbrže popunio svoje ma­ksimalne kapacitete za prenos.

Oblik koji podsjeća na prelaz između krofne i palačinke najbolje odgovara za ovu ulogu.

Svaka četvrta ćelija u organizmu je eritrocit ili jednostavnije rečeno, u organizmu se nalazi oko 25 000 milijardi eritrocita, čime se potvrđuje njihova esencijalna uloga u organizmu.

U svakom eritrocitu postoji 265 miliona molekula hemoglobina, a to je molekularna mašina za vezivanje  kiseonika. I zato je ispitivanje količine hemoglobina izuzetno bitna pretraga pri analizi  krvne slike.

  U svakom molekulu hemoglobina postoje  4  atoma Fe, koji svaki za sebe vezuju jedan molekul kiseonika.(Sl.3)

Hemoglobin je, ustvari, najniži molekul koji diše, i to suprotno našim plućima!

Kada hemoglobin  veže kiseonik - on se skuplja, a kada ga otpušta - širi se. I zahvaljujući ovim biohemijskim mehanizmima kroz naše tijelo  protiče krv bogata kiseonikom, koji nije u gasovitom stanju.

On se hemijski transformisao, da bi nas zaštitio od embolije. Protok krvi je omogućen kroz tijelo zahvaljujući našim krvnim žilama, koje su predstavljene kao vodovodne cijevi ili “centralno grijanje” našeg tijela.

Samo ove specijalne krvne žile imaju mogućnost promjene unutrašnjeg lumena svojih cijevi. Posebno je bitna glatkoća zidova krvnih sudova i njihova prohodnost.(Sl.4)

Vratimo se centralnom organu našeg krvotoka. Srce posjeduje zaliske koji su poređani u smjeru toka krvi i koji rade u savršenoj harmoniji. U srcu postoje zalisci na ulazu u svaku komoru koji spriječavaju da krv teče u suprotnom smjeru.

Ti zalisci između pretkomora i komora izgrađeni su od vlaknastog tkiva i posjeduju veoma male mišiće. (Sl.5)

Ukoliko bi jedan od tih mišića prestao sa radom, došlo bi do izlivanja krvi u pretkomore što bi izazvalo veliki poremećaj, pa čak i smrt. Međutim, do toga dolazi samo u slučaju bolesti srca.

Srce pumpa potrebnu količinu krvi u zavisnosti od promjene uslova. Količina krvi, koja se pumpa od strane srca, mijenja se u skladu sa potrebama tijela.

Pod normalnim uslovima, srce otkucava 70 puta u minuti. Kada se bavimo fizičkim radom, kada mišići zahtijevaju više kiseonika, srce povećava količinu krvi koju pumpa i dostiže ritam od 180 otkucaja u minuti.

[ta bi se desilo kada toga ne bi bilo? Ako bi srce radilo u normalnom ritmu, kada je tijelu potrebno više energije, npr. prilikom vožnje bicikla, došlo bi do poremećaja u ravnoteži i do oštećenja u tijelu. Međutim, takve disfunkcije se ne dešavaju zbog savršene strukture srca.

I bez našeg uticaja, srce reguliše količinu krvi koju pumpa. Srce funkcioniše van naše kontrole, pa ipak, upravo kako treba. Količina krvi koja se pumpa od strane srca kontrolisana je specijalnim nervnim sistemom. Bez obzira da li spavamo ili smo budni, naš krvni sistem  reguliše količinu krvi koja se pumpa, kao i brzinu pumpanja.

 Struktura srca - koja reguliše gdje, kada i koliko je krvi potrebno - je besprijekorna.  Srce operiše sa specijalnim električnim sistemom. Mišić koji određuje otkucaje srca i koji se zove srčani mišić, drugačiji je od svih drugih mišića u tijelu. ]elije drugih mišića skupljaju se svaki put kada su stimulisani od nervnog sistema.             

      Međutim, ćelije srčanog mišića skupljaju se same od sebe. Njegove ćelije imaju sposobnost da se pokreću i šire uz pomoć sopostvenih električnih tokova. Iako svaka ćelija ovog mišića posjeduje tu sposobnost, nijedna od njih se ne skuplja nezavisno od ostalih ćelija, jer bi došlo do anarhije u prenosu električnih impulsa.(Sl.6)

Drugim riječima, one neće izazvati haos koji bi poremetio normalan ritam srca, u kojem bi se jedan dio skupljao, a drugi opuštao. Ove ćelije, koje su otkrivene u obliku lanca, rade zajedno prema instrukcijama dobijenim od električnog sistema. Zahvaljujući ovom specijalnom električnom sistemu mi možemo pratiti funkcionalnost i fiziološke promjene  na srcu u vidu elektrokardiograma ( EKG).

S obzirom na izuzetnu važnost srčanožilnog sistema pozabavićemo se potencijalnim  bolestima koje prijete i njihovim tretmanom.

Danas je opšte poznato da su oboljenja srca i krvnih sudova najčešći uzrok smrti kod svjetskog stanovništva. Medicinska istraživanja pokazuju da su srčane bolesti uzrok smrti u preko 50% slučajeva.1,2(Sl.7)

Svaki drugi čovjek umire od srčanih oboljenja, što daje alarmantnu situaciju i ukazuje da su ova oboljenja potcijenjena. U osnovi svih ovih oboljenja u oko 90 % slučajeva, nalazi se proces ateroskleroze6.

To je degenerativno oboljenje zida arterija, koje sužavanjem lumena krvnog suda dovodi do otežane ili potpuno prekinute cirkulacije s vrlo teškim i brojnim komplikacijama.

Inače, krvotok kao transportni sistem tijela ima zadatak da svojim krvnim žilama snabdijeva  krvlju, tj. hranom i kisikom sve dijelove organizma.

Da bi to bilo moguće krvne žile treba da imaju glatku unutrašnjost i promjer koji može zadovoljiti  protok krvi.

U poremećaju zvanom ateroskleroza zidovi krvnog suda postaju zadebljali nakupljanjem masnoća u vidu ateroma  i remete normalan tok krvi. (Sl.8)

Mjesta najčešćeg pojavljivanja ateroskleroze  su krvni sudovi mozga, srca, bubrega i nogu. Termin ateroskleroza potiče od grčke riječi “ateros,” čije je izvorno značenje “kaša”.

Naime, glavnu pojavu u aterosklerozi predstavljaju ograničene tvrde ploče u zidu arterije, tzv. ateromi, čija je unutrašnjost ispunjena žućkastim sadržajem usled prisustva holesterola i drugih masnoća.

 Ateromske ploče dovode do suženja lumena arterije,  što ima za posljedicu otežanu cirkulaciju krvi u oblasti koju ta arterija ishranjuje.(Sl.9) Istovremeno, tako izmjenjen i neravan zid krvnog suda predstavlja odličnu podlogu za naknadno stvaranje krvnih ugrušaka ili tromba. Zbog toga dolazi do  definitivnog zapušenja krvnog suda.

  Kada dotok krvi u pojedine oblasti  postane minimalan ili prestane javljaju se bolovi i napadi. U početnom stadijumu aterosklerotske promjene se ispoljavaju u vidu uzdužnih, lako uzdignutih, žućkastih pruga na unutrašnjoj strani zida krvnog suda. Sastavljene su od nagomilanih masnih materija pa se nazivaju masne pruge.

  Danas se dobro zna  da se masne pruge razvijaju već u djetinjstvu, u prosjeku oko petnaeste godine.

Masne pruge se mogu transformisati u uznapredovali stadij ateroskleroze. Njega predstavljaju tzv. fibrozne ploče ili “plakovi”, koji se sastoje od jedne čahure sagrađene od vezivnog tkiva u čijoj unutrašnjosti se nalaze masne materije i drugi produkti nastali raspadom ćelija u unutrašnjosti.(Sl.10)

Fibrozne ploče imaju izgled čvrstih promjena koje transformišu lumen krvnog suda i dovode do njegovog sužavanja.

Osim toga, na mjestima ovakvih promjena dolazi do stvaranja vrtloga u krvnoj struji, što stvara uslove za nastanak krvnih ugrušaka na ovim mjestima i dodatnih smetnji pri proticanju krvi. Moguće je da dođe i do prskanja spoljne ili vezivne čahure fibroznih ploča sa pražnjenjem njihovog sadržaja u sam lumen arterije. To dovodi do potpune opstrukcije i zapušenja krvnih sudova, a za posljedicu ima dramatičnu sliku infarkta.(Sl.9)

 Završni stadij je kalcifikacija fibroznih čvorova, odnosno njihovo zakrečenje usled taloženja kalcija, tako da krvni sudovi dobijaju izgled tvrdih, neelastičnih i rigidnih cijevi. (Sl. 11,12)

Ateroskleroza je zapaljenski proces uz imunološko posredovanje ili jednostavnije rečeno proces ubrzanog starenja arte­rija.  Glavni patološki proces u aterosklerozi je suženje arterija, gdje masnoće iz krvi prodiru u zid arterije.

Stvara se lipidni bazen ograničen fibroznom kapom, koja ometa normalan protok krvi.

Sve komplikacije su vezane za smanjeni dotok kiseonika i drugih hranljivih materija do određenih ćelija, koje umiru zbog  nedostatka hrane. Nastanak i razvoj ateroskleroze dovode se u vezu sa čitavim nizom činilaca koji su povezani sa njenom pojavom. Činioce koji su povezani sa nastankom bolesti, nazvali smo faktorima rizika. Te faktore rizika smo podijelili u dvije grupe:

A) Faktori rizika na koje se ne može uticati:

- naslijeđe,

- pol,

- životna dob.

B) Faktori rizika na koje se može uticati:

- povišen holesterol i drugi lipidi,

- pušenje,

- povišen krvni pritisak,

- šećerna bolest,

- gojaznost,

- fizička neaktivnost i

- psihički stresovi.

 Za razliku od prve grupe faktora, na ove druge se može uticati određenim promjenama u načinu života i ishrane.

U prilog važnosti otklanjanja povišenih nivoa holesterola govore pouzdani podaci.  Dugotrajna normalizacija holesterola dovodi čak do djelimičnog povlačenja već nastalih ateroskleroznih promjena u zidovima krvnih sudova.

Aterosklerozni proces može dovesti do oštećenja bilo kog organa, ali  najčešće i po svojim posljedicama najteže su  lokalizacije na srcu, bubrezima, mozgu i ekstremitetima.

Najčešću i najvažniju lokalizaciju ateroskleroze predstavljaju, tzv. koronarne arterije srca.

Ishrana srčanog mišića ne vrši se putem krvi, koja protiče kroz srčane šupljine, već putem dvije koronarne arterije koje se odvajaju od aorte odmah po njenom izlasku iz lijeve komore srca. Te arterije su vrlo često sjedišta ateroskleroze, s obzirom na veliku potrebu srčanog mišića za krvlju.

U slučaju  suženja ovih arterija ateromskim pločama, dolazi do vrlo ozbiljnih smetnji, koje se označavaju kao koronarna bolest srca. Ukoliko je došlo do sužavanja krvnog suda, bolest se ispoljava u obliku napada vrlo jakih bolova u predsrčanom predjelu.

Bolest sa takvom simptomatologijom naziva se angina pektoris ili stenokardija.

Poznato je da se  angina pektoris javlja zbog nedovoljne opskrbe srca krvlju i to iznenada, pri naporu ili emocionalnom stresu.

Međutim, ako dođe do pucanja ove fibrozne kape i izlijeva­nja sadržaja, uz stvaranje tromba, može doći do trenutnog prekidanja cirkulacije, što će izazvati izumiranje ćelija u distalnim (donjim) područjima srca i nastanak infarkta srca, koji se može letalno završiti.

 Druga opasnost od zapušenja  srčanih arterija jeste  kod koronarnog  spazma, (periodično stezanje srčane arterije) koji se najčešće događa u  emocionalnom ili nekom drugom stresu.

 Stanje ovakvih bolesnika, sa djelimično ili potpuno zatvorenim srčanim arterijama, je dramatično, uz dominiranje simptoma:

-bol u prsima, koji se često širi u u desno rame ili ruku, a traje 

  nekoliko sati, ili koji se ponavlja (Sl. 12),

-nedostatak daha,

-hladni znoj,

-mučnina i

-vrtoglavica.

Najteža manifestacija ovih poremećaja na srcu javlja se u vidu izumrlog tkiva tj. infarkta miokarda.(Sl.13,14)

Drugu čestu lokalizaciju ateroskleroze predstavljaju moždane arterije. U tom slučaju dolazi do teških poremećaja cirkulacije i protoka krvi s nastankom moždanog udara ili moždane kapi (“šlog”). (Sl.15)

Jasno je  da su posljedice aterokleroze izuzetno opasne i zato preporučujemo spriječavanje nastanka i rano liječenje.

Prije svega moramo obratiti pažnju na našu ishranu, tako što ćemo nivo holesterola i triglicerida  održavati u normali. Ishrana je izuzetno važan faktor u nastanku i razvoju ateroskleroze.

Pri tome su od značaja ne samo vrsta unijete hrane, već i cjelokupni energetski unos.

Na dijagramu možete vidjeti koji aterogeni elementi iz ishrane povećavaju nivo holesterola u serumu.3 (Sl.16) Najopasniji je unos zasićenih masnih kiselina, zatim visok unos holesterola, kao i povećan energetski unos, što se manifestuje gojaznošću. Zasićene masne kiseline su skoro sve životinjskog porijekla. Uglavnom su čvrste na normalnoj temperaturi  i povećavaju nivo holesterola u krvi. Na tabeli možemo vidjeti procentualnu zastupljenost ovih kiselina u našoj ishrani.3(Sl.17)

Obratimo pažnju na ove opasne  zasićene masne kiseline i pokušajmo ih eliminisati ili svesti na najmanju mjeru.

Najveće količine zasićenih masnoća nalaze se u crvenom mesu: svinjsko i goveđe. Opasne namirnice su  mesni proiz­vodi: pečenje, bifteci, hamburgeri, viršle, šunka, mesni doručak, slanina i kobasice.

Bogat izvor ovih masnoća su miješana jela: masti, ulja za kuvanje, umaci, sosovi i grickalice.

Vrlo ozbiljan problem jeste nepoznavanje činjenice da je značajan izvor zasićenih masnoća punomasno mlijeko, jaja i razni pekarski proizvodi od bijelog brašna.

Najvažniji aterogeni faktor iz hrane je holesterol i sav je životinjskog porijekla, dok biljni proizvodi ne sadrže holesterol.      Posebno bogate izvore holesterola predstavljaju žumance jajeta, sve iznutrice, (mozak, jetra, bubrezi, srce) buter, punomasno mlijeko i mliječni proizvodi.4

Na dijagramu možete vidjeti najvažnije izvore holesterola iz hrane, koje su zastupljene sa  po 33% u ukupnoj količini hole­sterola koji unosimo.3(Sl.18)

Studija  koja je izvedena na 365 000 muškaraca u periodu od 6 godina, jasno je pokazala povezanost između porasta nivoa holesterola u krvi i stope smrtnosti od koronarne bolesti.3 (Sl.19).

Holesterol se kreće kroz krv spojen sa supstancama koje se zovu lipoproteini, koji upravo dijele holesterol na dvije vrste:

LDL holesterol čini 75% ukupnog holesterola i on pomaže nastajanje ateroskleroze i zovemo ga “loši holesterol”.

HDL holesterol se naziva “dobrim holesterolom” jer prevenira nastanak ateroskleroze. Maslinovo ulje nas štiti upravo zato što povećava nivo  “dobrog”, zaštitnog holesterola.

Pomenućemo još jedan faktor rizika za koronarnu bolest, a to je pušenje. Kod pušača povećavaju se naslage holesterola u krvnim sudovima. Nikotin  sužava krvne sudove i dodatno spriječava dotok krvi do svih organa.

Naročito je bitno da su pomenuti lipidni bazeni  mnogo tečniji kod pušača, tako da njihovo pucanje   izaziva pojavu vulkanske erupcije i opstruktivnu trombozu koja se tragično završava.(Sl.20)

U stresu, kao što je tragična smrt, dolazi do grčenja i sužavanja krvnog suda, čime se može izazvati pucanje ove fibrozne kape.

U tom slučaju dolazi do potpune obustave krvotoka i infarkta.

Kako se boriti protiv  ovog pritajenog i tihog ubice?

Analiziraćemo ulogu ishrane u liječenju i spriječavanju ateroskleroze. Adekvatnom ishranom može se postići znatno smanjivanje holesterola i triglicerida, a samim tim i rješenja problema srčanih bolesti.

 Ispitivanja u Finskoj pokazala su da smanjen  unos zasićenih masnih kiselina, ukupnih masti i namirnica bogatih hole­sterolom, već poslije 6 nedelja, dovodi do smanjenja holesterola i triglicerida za 25 % tj. za 1/4.3

Obratimo pažnju na namirnice bogate zasićenim masnim kiselinama, koje su vrlo opasne. (Sl 21) Vrlo je bitno povećati količinu unosa polinezasićenih masnih kiselina, koje imaju izuzetno blagotvorna dejstva.

One se uglavnom nalaze u tečnom stanju i lakše stupaju u metaboličke reakcije, čime se transformišu. Djeluju čak i na smanjenje holesterola, te im se pozitivni uticaj umnožava.

Na ovom dijagramu vidimo vrlo malo ovih  kiselina u mesu i mlijeku i njegovim proizvodima, a izuzetno mnogo u biljnim namirnicama.(Sl.22)

Kao što vidimo, namirnice biljnog porijekla treba koristiti u mnogo većim količinama. Druga ključna mjera jeste smanjiti unos holesterola. Na ovoj tabeli možete vidjeti  prezasićenost holesterolom sljedećih namirnica, te bi iste trebalo izbjeći.(Sl.23).5 Jedan bitan dijetetski princip je  povećan unos celuloze ili biljnih vlakana.

Ona povećavaju volumen crijevne mase, ubrzavaju crijevni transport, omogućavaju detoksikaciju organizma, usporavaju apsorpciju šećera, djelujući pozitivno na bilans šećera.

Imamo dvije vrste biljnih vlakana: rastvorljiva i nerastvorljiva. Nerastvorljiva biljna vlakna smanjuju nivo triglicerida u krvi, a njihovu količinu u namirnicama možete vidjeti  na slici 24. Danas postoje sigurni dokazi da rastvorljiva biljna vlakna smanjuju nivo holesterola za 7 %, a u osobama sa viškom hole­sterola i za 19%.

Količina vlakana u određenim namirnicama je predstavljena u tabeli.(Sl.24) Mekinje od zobi imaju  najveću količinu ovih rastvorljivih biljnih vlakana. Moramo posebno obratiti pažnju na bjelančevine, jer je ustanovljeno da se unosom životinjskih namirnica povećava nivo krvnih lipida i ubrzava proces ateroskleroze. Nasuprot pomenutim, bjelančevine biljnog porijekla djeluju zaštitno na krvne sudove.

Posebno dobar izvor bjelančevina predstavlja soja i sojine prerađevine. Soja je duplo veći izvor bjelančevina od bilo kog mesa.(Sl.25) Postoje i dokazi da ishrana sojinim bjelančevinama dovodi do smanjivanja holesterola za  oko 20-25 %.

Pomenimo još jednu čudesnu materiju -lecitin. To je materija koja rastvara masne naslage u krvnim sudovima tj. djeluje suprotno aterosklerozi. Nalazimo ga u pšeničnom zrnu, bademu, orasima i lješnjacima.

U uglednom medicinskom časopisu “Lancet” objavljena je studija na pacijentima oboljelim od ateroskleroze, koji su bili podvrgnuti  biljnom načinu ishrane, te nisu pili alkohol ni pušili. 82% ispitanih poslije 6 nedjelja su imali smanjenje naslaga holesterola i zapušenja arterija.7

Naglasimo još jedanput da je ateroskleroza tihi ubica, i da simptome ne osjećamo dok nam se ne zapuše arterije i do 50-70%. Čak i danas u većini država bivše Jugoslavije nema  tehničke mogućnosti da se utvrdi  obim začepljenja, dok proces ne zauzme 75% arterije, a tada je već kasno za  radikalne mjere. Zato je sada vrijeme za  prevenciju i terapijsko djelovanje.

Slijedeće promjene se preporučuju:

* Smanjiti ukupnu količinu unesenih masti na 30% 

kompletnog energetskog unosa.

* Koristiti  namirnice  bogate polinezasićenim masnim kiseli

nama, a to su namirnice biljnog porijekla.

* Upotrebljavati  namirnice bogate bjelančevinama biljnog porijekla.

* Obezbjediti ugljene hidrate iz namirnica bogatih biljnim vlaknima.

Važno je napomenuti da se biljnom ishranom može spriječiti 90- 97% srčanih bolesti. promijenimo navike i hrana  će poslužiti kao lijek. Još je i Pitagora rekao: “Izaberi najbolje i navika će izabrano učiniti  prijatnim i korisnim”.

vrh